Doğu toplumlarında kurumlar batıya kıyasla daha az gelişmişlerdir; onların yokluğunun yarattığı boşlukları -kurumsal görevler yükümlenen- karizmatik tek kişiler , en azından etkin oldukları dönemlerde, karşılamaya çalışırlar, o alanın bir sonraki hammal kişisine veya özverili kimliğine kadar... Aşağıda çok kısa olarak tanıtmaya çalışacağımız Toshio Hara'nın bu tür kişiliklerden biri olduğu bu konunun ileri gelenlerince teslim edilmiş durumdadır; onun Japonya'da ortaya koyduğu örnekten bizim ülkemizde aynı konuya ilgi duyan veya duyabilecek kimliklerin yararlanabilecekleri dersler olduğunu düşünmekteyim...

***

Çok az Japon müzesi, özel bir kuruluş olan Hara Çağdaş Sanatlar Müzesi'ne yönelik- özellikle Nick Serota gibi müze yöneticilerinden gelen - tartışılmaz övgüye hedef olabilmektedir. İleri görüşlü, kentsoylu bir aristokrat olan Toshio Hara'nın yaratısı olan müze, gerek nitelikli sürekli koleksiyonu ile, gerekse yenilikçi sergi programı ile avangard sanatın Japonya'ya tanıtılmasında hep en ön sırada olmuştur. Şu günlerde izlenebilecek, sürekli koleksiyonundan seçilen yapıtlardan oluşturulan -"Adsız" diye adlandırılmış- sergide hem batılı hem Japon sanatçılarına yer verilmektedir: Tapies'ten Toeko Tatsuno'ya, Sol LeWitt'den Leiko Ikemura'ya uzanan... Altmış yaşlarındaki Hara, Hara Müzesi'ni aile kaynaklı para ile 1979'da kurmuştur. Kendisi, "Seneler önce ben (yapıt) satın almaya başladığımda, Japonya'da tek bir çağdaş sanat müzesi yoktu. O zaman bile, benim koleksiyonculuğumun amacı - buradaki normal yaklaşım olan, önce bir koleksiyon oluşturup sonra en sonunda onun için bir müze inşa etmenin aksine-başından itibaren bir müze içindi." demektedir.

v Müze, Hara'nın - Tokyo'nun konut bölgelerinden biri olan Gotanda'da, 1938'de Jim Watanabe tarafından tasarlanmış olan - dedesinin sarmaşıklarla kaplı evinde yer almaktadır. Binanın soluk, rahat bir çekiciliği ve şaşırtıcı ölçüde samimi ortamda, eklektik heykellerin arasında ziyaretçilerin hararetlerini giderebilecekleri bir bahçe-kafe'si de vardır. 1988'de Japon ekonomisi yükselişte iken, Hara Tokyo'nun dışında geniş bir park içerisinde heykel sergileme ve daha fazla sergi alanı olan ve Japonya'nın çok iyi tanınan post-modernist mimarı Arata İsozaki'nin tasarladığı "şık" bir binayı da içeren "ARM" müzesini (ana müzenin bir kolu olarak) de gerçekleştirmiştir.

Hara'nın müzesi konusundaki görüşleri başından itibaren netti; biliyordu ki," Yerel kalmak istemiyordum, sınırların ötesinden (yapıt) toplamak istiyordum." 1970'lerin sonunda Amerika'ya yaptığı bir gezi, savaş sonrası Amerikan sanatıyla- özellikle Rothko, Warhol ve Johns ile- ilgilenmesini tetiklemişti. "O zamana kadar ben de diğer tüm Japonlar gibi Louvre'a giderdim," demektedir. Aynı zamanda ailesinin inşaat işinin sınırlamalarından da kaçmak istemişti: "Farkına vardım ki, modern ve çağdaş sanat en ilginç kimselere ulaşabilmek için en iyi kanal idi..."

"Yapıt toplamaya daha erken başlamış olmak isterdim," demekte; "O zamanlar çağdaş sanat, sonradan olduğu gibi delicesine pahalı değildi." İlk başlarda bir sene içerisinde 52 sanatçıdan - tual, heykel ve baskı olarak- 100 yapıt aldığı olmuştu. Bugün sürekli koleksiyonu Amerika(en geniş anlamı ile), Avrupa ve Asya'yı kapsayan- 700'ün üzerinde yapıtı kapsamakta.

Bunların arasında; Cesar, Yves Klein, Rothko, Tinguely, Pollock, Jim Dine, Boltanski, Kenneth Nolan, Mapplethorpe gibi isimlerin yanısıra Shigeko Kubota, Yayoi Kusama, Yukinori Yanagi ve Yasumasa Morimura gibi çağdaş Japon sanatçıları da var.(Sanatçıların tümünün listesi müzenin web sitesinde görülebilir: www.haramuseum.or.jp ) Müzenin iki odasında, Japon fotograf sanatçısı Nobuyoshi Araki'nin çıplak ve bazen de iplerle sarılı genç kızları konu alan sıradışı fotoları izlenebilmekte. Merdivenevinin tepesindeki beyaz fayanslar ile kaplı bir oda, Fransız sanatçı Jean-Pierre Reynaud'ya yaptırılmıştır; penceresiz yarım daire bir alan ise,Tatsuo Miyajima'nın 1989 tarihli - diode rakkamlarının duvarlar üstünde göz kırparak değiştiği- "Time link" adlı işini barındırmaktadır. Sol LeWitt'in "Eksik Küb"ü ve Isamu Noguchi'nin "Pilon"u gibi heykelleri ise, müzenin bahçesinde sergilenmektedir.

Müze özellikle hem Japon hem yabancı sanatçılara yer veren sergi programı ile de ünlüdür. Oldukça sınırlı bir mekanın yaratıcı anlamda kullanılması ile Hara, en son örnekleri Sophie Calle'ın "Zarif Acı"sı olan -Los Angeles Kent Müzesi ile organize edilen- "İlkel Tin" ve "Japonya'da Fotograf ve Ötesi, Yasumasa Morimura ve Katsuo Tachi" olan kayda değer, nitelikli sergiler gerçekleştirmiştir.

Bay Hara, "Sergi programının kaynakları tüketen en önemli konu olduğunu; daha çok enstalasyonlara öncelik tanıdıkları için ,sanat yapıtı almaktan çok daha pahalıya mal olduğunu ..."söylemekte. Bunun sonucunda da, "Satınalma için fazla bir kaynağımız yok. Biz genç sanatçıları topluyoruz, bir sergiye girecek işleri yapmakta onlara yardım ediyoruz ve bu yoldan yapıt ediniyoruz... Finansman büyük bir sorundur; devletten desteğimiz yok, ancak bu aynı zamanda büyük de bir avantaj olmakta. Biz kendi duyarlılığımızı dinleyip ve kendi programlarımızı yürütebilmekteyiz ve hiç kimseyi de memnun etmek zorunda değiliz."demektedir. Aile işi hala bir miktar nakit kaynak sağlamakta, ve Bay Hara büyük ölçüde kurumsal sponsorlardan destek aldığı gibi, etkin bir üyelik programı da yürütmektedir; ve bunu da,"Üyelerimizin müzenin bir parçası olmalarını istemekteyiz; mesele sadece bir serbest geçiş pasosu almak değil..." diye açıklamaktadır.(2) Hara programı eğitsel söyleşileri, stüdyo ziyaretleri ve diğer etkinlikleri - ki bunlar bu tarz girişimlerin bebeklik safhasında olduğu, Japonya'da nadirattandır- sunmaktadır. Hara Müzesi büyük ölçüde tek-kişilik bir orkestra, ve Bay Hara'nın dört çocuğundan hiç birisinin ondan(maestro) batonunu alma eğilimi görünmemektedir. "Müzeyi ben başlattım ve motivasyonum hala bana özel... Benim yerime kimin geçeceğini bilmemekteyim, ama o kişinin (müze konusunda) benim gibi davranmasını da talep etmeyi düşünmüyorum." demektedir.

"Özel"(3) (deyimi)aslında hem müzeyi hem de kişiyi özetlemekte... Toshio Hara hoşsohbet, rahat ve zarif; ancak kibar biçimde mesafesini korumakta... Müzesi onun kamuya açık yüzü, ve çok da nitelikli bir yüz bu...(4)

***

Toshio Hara'nın ortaya koyduğu modelde; "kurum sahibinin baş küratör görevini yükümlenmesi", "kurumun vizyonunu ve politikasını kendisinin belirlemesi", "uluslararası sanat ile ülkesinin genç yeteneklerinin bir harmanlamasını ulusal ve uluslararası izleyicilere sunması", "kendi adını verdiği müzeyi başka kurumsal sponsorların katkısı ve gelişmiş bir üyelik sistemi ile sürdürmesi ", "avangart sanata destek verip gençlerin üretim yapabilmesine kaynak sağlaması" ve "sonra da bu işleri müze koleksiyonuna katması" gibi yaklaşımlarının bizim ülkemiz için de yararlanılabilecek yöntemler olabileceklerini düşünüyorum...

Türkiye'de de , Toshio Hara gibi, özgün ve gerçekçi yaklaşımlı müze kurucusu öncülerin ortaya çıkmasının artık çok uzaklarda olmadığını umuyorum; ve küreselleşmenin 21. yüzyıl başındaki bu döneminde, kendi yaratıcılarımızı dünyaya sunacak ve benimsetecek bu tarz kurumları varedemez isek, gençliğimizi nasıl büyük ölçüde "fast-food" ürünlerine mahkum ettiysek, görsel sanat izleyicisi kitlemizi de, düşünsel ve görsel olarak, "fast-sanat"(5) ürünlerine mahkum etmekte olduğumuzun ayırdına varmanın zamanının geldiğini düşünmekteyim...

Haşim Nur Gürel
3 Kasım 2000


(1) Bu başlık ile, bizim ülkemizin bir türlü ortaya çıkmayan veya netice alamayan müze girişimcilerimize de bir atıfta bulunmak istedim...
(2) Bay Hara "Üyelik Kulübü"nü, Avrupa ve Amerikan Müzelerinin modellerinden yararlanarak oluşturmuştur. Kendisi Tate Gallery, Santa Fe Institute, Seattle Art Museum, Japon Müzeleri Sanat Konseyi gibi çok sayıda mütevelli heyette ve konseyde bulunmasından dolayı bu konuda geniş bir deneyime sahiptir.
(3) "Private", "özel"in ingilizce karşılığı olarak kullanılmıştır.
(4) Georgina Adam'ın yazısı, The Art Newspaper, No. 106, Eylül 2000, sayfa 15.