"Çağdaş Sanat Müzeleri"nin ilk adımı "Çağdaş Sanat Koleksiyonları"dır. Bu nedenle sanat yapıtı alımına zaman ve kaynak ayıran çağdaş kimliklerin "Koleksiyon oluşturma süreçleri" uzun vadede önem kazanabilecek girişimler olmaktadır. Gözlemlerimiz Türk insanının genelde "hercai gönüllü" olduğunu gösterdiğinden yukarıda sözünü ettiğimiz süreç genellikle bir kaç yılla sınırla olabilmektedir. Özenerek, boş duvarları doldurmak amacıyla olaya başlayan bilinçsiz alıcıların -bu birkaç yıllık dönemlerinde-, en azından bazılarının doğru yönlendirilmesinin çağdaş sanatın yaratıcılığını, farklı kültürel deneyimleri oluşturulmasına bağlı olduğunu düşünmekteyim. Bu olmadığında, tanıdık ressamlar veya galericiler aracılığı ile yapılıp veya aile yakınlarının hobi alanı olarak şekillenen sanat eseri alımı -dolayısıyla üretilen sanat yapıtlarınn belirlenmesi-, sürecinin ibresi "ÖZGÜN YAPITLAR VE UZUN VADELİ PERSPEKTİFLER" yerine "SIRADAN YAPITLAR VE BELİRLİ KİŞİLERE KISA VADELİ KAZANÇLAR" hedeflerine vurmaktadır.

Son dönem yazılarımın bazılarında çağdaş sanatın uluslararası sahnelerindeki önemli gelişmelerini ve onların kendi ülkemiz sanatı açısından akla getirdiklerini dile getirmeye çalışıyorum (1); bu nedenle günümüzde dünyada sanat eserlerinin en büyük alıcıları olan "İŞ ALEMİ" (Business)nin sanat eserleri koleksiyonu konusundaki yaklaşımlarını ele alan Marjory Jacopson'un "New Strategies for Corporate Collecting/ Art & Business" (2) adlı yapıtının eklerinden olan "Bir Sanat Programı Başlakmak-Pratik bir Rehber" adlı bölümü özetleyrek, ülkemizin sanat eseri alımı yapan iş adamlarımızın yararlanabilecekleri bir "check-list" olarak kullanmalarını sağlamayı veya en azından bu konuda düşünmelerini, ve bu alandaki faaliyetlerini belirli bir disipline bağlamalarının gerekliliğini farketmelerini istedim, çünkü bilinçsiz alımların yarattığı sıradan, taklitçi, ikinci el, yoz ve kişiliksiz sanat yapıtlarından kurtulmamızın buna bağlı olduğunu düşünmekteyim...

***

Bir "Sanat Programı" Başlatmak... "Pratik Bir Rehber"

Günümüzde anlamlı bir sanat programı başlatan bir firma hem risk almaktadır, hem de yepyeni bir alana girmektedir. Geçmiş çağların nitelikli nesnelerini satın almak pahalı bir maceradır; bu nedenle çoğu kurum için bu ne pratik bir iştir, ne de mali açıdan mümkündür... Makul bir bütçeyle bir şirket ancak ilgi cezbedebilecek tarihi sanatsal nesnelerin koleksiyonunu yapabilir; geçmişin otantik kalıntılarının doğru adresi bu durumda müzelerdir. Bu nedenlerle, şirket patronları çoğunlukla yaşayan genç sanatçıların ürettikleri sanat yapıtlarına yönelebilmektedir, bu yapıtların gelecekteki pazar değerlerinin de, estetik kalıcıklarının da güvencesi olmadığını bilmelerine rağmen... "Çağdaş Sanat Programları" alanında aydınlanmış kurumlar buna karşılık, "Kültürel Girişimciliğin" ilerici duruşunu yeğlemektedirler...

Bu bölüm "patron"ların, "küratörlerin" ve "gerekli koşulları planlayanların" ("facilities planners") kültürel davranış biçimlerini yönlendiren bazı konuları ve ana eğilimleri özetlemeyi amaçlamaktadır. Tüccarlar, bankacılar, fabrikatörler veya hizmet sektöründe çalışan firmalar uluslararası mega holdinglerden halka açık şirketlere, iş ortaklarının küçük birliklerinden aile veya şahıs şirketlerine- öngörülmüş belirli bireysel yaklaşımların izi ne olursa olsun, - belirli temel kuralların hepsi tarafından paylaşıldığı görülmektedir.

İlkönce ve öncelikle bu bireyler, çağdaş sanatla gündelik yaşam arasındaki vazgeçilmez bağı tanımaktalar, kabul etmekteler ve değer vermektedirler. Özellikle bugün görsel sanatlar, sanatçıların modern dünyanın ana akımı ile uç noktaları arasında kendi konumlarını ayarlayabilmeleri için "kültürel barometre" yerine geçmektedir. Onaltıncı ve onyedinci yüzyıllarda Avrupa'nın en güçlü ülkelerinde, kilise ve krallıklar ressamları, heykeltraşları, müzisyenleri, yazarları ve şairleri toplumun üst katlarına tanıtarak, Rönesans'ın erken yıllarında İtalya'da "Medici"lerin başlattıkları yaklaşımı yaygınlaştırdılar. İŞ dünyasındaki ilk kaydadeğer sanat "patron"ları olarak tarihe geçmelerine karşın, "Medici"ler aslında prenslerle işadamlarının karmaşası bir hanedandılar, ve hala sadece bir "artizan" olarak değerlendirilen sanatçı da yeni yeni humanist büyükleri gibi önemli bir "düşünce habercisi" olarak anlaşılmaya başlanmıştı. Sonraları, işadamlarının patronajı yeniden kraliyet aileleri, soylular ve sonunda da "Devlet" tarafından gölgede bırakıldı, ancak bunlar da "sanatçının saygıdeğer katlara yükseltilmesi sürecini" devam ettirdiler. Bu "tanıma ihsanı"nın yanısıra, bu kurumlar resmi akademiler ve "sergi salonları" aracılığı ile önceden belirlenmiş kurallar ve yönetmeliklerle sınırlandırıcı öyle bir sistem kurdular ki, ondokuzuncu yüzyılın kapanışına kadar yeni düşüncelerin ortaya çıkabilmesi ciddi olarak engellendi.

Şimdi, iş dünyasının hatırlı vatandaşlığa yükselişinin yaşandığı yüzyıllık bir süreçten sonra, "iş dünyası" ile "sanat" arasındaki yeni ilişki, "yaratıcı sanat patronajı" için yapıcı bir ajanda oluşturma fırsatını da içermekte. Daha önceki hiç bir dönemde, sanatçı ve işadamı öngördüğümüz kültürel liderlik seviyesinde beraberce çalışabilmek bugünkü kadar iyi konumda olmamışlardır. İş dünyasının dolaysız olarak sanatlara yönebileceği çeşitli yollar arasında şu aşağıdakileri de sayabiliriz:

1- Kendi mekanlarında, kuruma ait bir çağdaş sanat koleksiyonu oluşturmak.
2- Ofis alanlarında bir sergi programı tesis etmek.
3- Ofise enformel bir sanat-bilgisi atmosferi getirmek için iş idaresi stratejilerinde ve iş yaşamının tüm alanlarında (ofis ortamı, kurumun dinlenme ortamları, şirket seminerlerleri, yıllık raporları, reklam, neden ilişkili pazarlama (cause-related marketing), konferanslar, kataloglar, duvar yazıları ve seri filmler) görsel sanatlara işvermek.
4- Şirket'in gereksinmelerine uygun "şirketteki- sanatçı"(2) programı organize etmek.
5- Ofis'te ve çevresindeki sık sık sanat sergileri ve projeleri organize etmek.
6- Bir "Şirket Müzesi" veya "Sergi Merkezi" inşa etmek.
7- Bir heykel bahçesi veya avlusu inşa etmek
8- Mimarlarla ve kamu görevlileri ile çalışarak sanatı ve sanatla-ilintili olayları kamu mekanlarına ve sanatla ilgisi olmayan büyük toplumun parçası olan yerlere- götürmek...

Yukarıdaki liste aşağıda sıralanan dolaylı olarak sanatları destekleme yaklaşımlarını kapsamaz:

1- Müzelere ve diğer kültürel enstitülere bağışlar
2- Müzelerdeki ve diğer kültürel enstitülerdeki sergileri-finanse etmek,
3- Çalışanlarına müzelere ve diğer kültürel enstitülere gitmeleri için katkılar (Bedava üyelikler, kitapçılarda indirim gibi...)

Temel Yön Tayinleri:

"Aktüel sanat programlarının pratik yönlerine ilişkin sorunların dışında, başka temel yön tayinleri söz konusudur."
"Sanat dekoratif olabilir, ancak dekorasyon değildir. Bir kültürel tecrübe (deneyim) türüdür."
"Sanat aydınlanmayla ilgilidir, ünvan (ad) vermekle değil..."
"Ciddi sanat aynı zamanda keyif alınabilecek bir deneyim de olabilir."
"Eğitim bir çok kılıkta gelebilir -yazılı sözle, maruz kalarak (through exposure to) ve sanatsal (yüzyüze kalarak) sürece- iyi iç mekan ve grafik dizayn ile- katılarak...

Başarılı bir sanat programının "ayar damgası" para değil, kalitedir.
Sanat kültürel bir yatırımdır, nadiren yararlı bir yatırımdır. Çağdaş sanatta garanti beğeni ve değerlenme diye bir şey söz konusu değildir. Çağdaş sanatı beğenmek için kişinin kendi zamanlarını beğenmesi ve saygı göstermesi gerekmektedir.

Bir sanat programını iş planınızın herhangi bir parçası gibi ele alınız.

Yaşam sanatında ne kadar zevkli olursanız olun, profesyonel bir sanat hakemi olmadığınızı unutmayınız.

Deneyimli bir özel koleksiyoner de olsanız, görsel sanatlara ilişkin hiç bir bilgisi olmayan bir yönetici de olsanız profesyonellerin görüşlerini alınız; programınızın yürümesi için profesyonel uzmanlığa gereksinmeniz vardır. Her koleksiyoner otoritelere -"dealer"lara, müzecilere, profesyonel danışmanlara- başvurur. Ve sanatlarla uğraşırken duygularınızın iş anlayışınızın önüne geçmesine izin vermeyiniz.

Standartlarınızı gevşetmeyiniz; hatta daha da sıkınız. (Para sıkılığı anlamında...)

Eğer sanatı yalnızca dekoratif bir unsur olarak kullanmak istiyorsanız, zevki sizinkine uygun olan bir iç mimar veya sanat danışmanı bulunuz. Bölgenizde sanatı destekleyecek bir programı oluşturarak paye kazanmak amacıyla istiyorsanız, önceliği yerel sanatları desteklemek olan birini bulunuz. Özel ilgi alanlı topluluklarla bütünleşmek istiyorsanız ve sanat olaylarını sosyal aktivite olarak kullanmak istiyorsanız, bu amaca yönelen toplum örgütleri ile çalışınız.

Ama amacınız, vizyonu olan profesyonel bir görsel sanatlar programı oluşturmak ise, ve yukarıda saydığımız tüm hususlar daha az önemdeyse, hedefe ulaşmanızı sağlayacak standartları aşağıdaki yaklaşımlarla sağlayabilirsiniz:

İlk adım olarak, iş adamı bireyin veya örgütün çağdaş bir görsel sanatlar programı düşündüğünde, amacının ne olduğunu ve bu amaca erişmek için görsel sanatların nasıl bir araç olabileceğini net olarak belirlemesi gerekir. Seçenekler çoktur; çok gelişmiş bir "mécênat" (mesenlik)ın gereklerini yerine getirmekten, sofistike neden-ilişkili bir pazarlama stratejisinden; toplumunda kültürel temsilci gibi çalışmaktan; sanat, mimarlık ve kamu mekanları arasında bir ortaklık oluşturmaktan veya iş mekanlarında yaratıcılığı ve üretkenliği, pazar niyeti ve yaşamlarımızda modern kültürün yerinin daha bir farkında olmamızı arttıracak bir sürü jest yapmaya dek uzanan bir skala... iki tane temel kural ise tüm yaklaşımlar için geçerlidir:

1- EĞER SANAT KONULARINA EN UFAK BİR İLGİNİZ YOKSA, BİR "GÖRSEL SANATLAR PROGRAMI" ÜZERİNDE DÜŞÜNMEYİN BİLE...

2- PATRON (BOSS) SİZ OLUN. POLİTİKANIN BELİRLENMESİNİ YARDIMICILARINIZA HAVALE EDEMEZSİNİZ. DANIŞMANLIRINIZ -FİRMA İÇERİSİNDEN VEYA DIŞARIDAN- SİZE DİREKT OLARAK ULAŞABİLMELİDİRLER.

Eğer hırslı bir koleksiyonerseniz ve kendi çapınızda bilgili bir sanat uzmanı iseniz, veya çağdaş sanat dünyasına ilişki bir "background"unuz veya üst düzeyde bir tanışıklığınız varsa, kendi kendinizin "küratör"ü (veya en azından yöneticisi (director)) olunuz.

Eğer orta veya büyük ölçekli halka açık, finans hizmetleri, bilgi teknolojisi veya kar amaçlı hizmet temini gibi konularda çalışan şirketlerin genel müdürlerinin büyük çoğunluğu gibi sanatlar uzmanlık alanınız değillerse, profesyonel bir danışman tutunuz ve/veya sanat ve sanatçı seçimlerini ve sanat programının yürütülmesi sürecinin geliştirilebilmesi için sanat profesyonellerinden bir komite oluşturunuz. Sanatçı ve sanat eserlerine yönelik karar vermek işini halktan kimselerin oluşturacağı bir komite tarafından yapılamaz. Komitenin işi seçimlerin otoritesini yasallaştırmak ve programın belirli bir şirketin "modus operandi" (çalışma tarzı) içerisinde başarılı olmasının yolunu açmaktadır.

Bir Danışman Seçimi:

Size yapılan tavsiye, yapan kişi kadar ağırlık taşır. Sanat ve işdünyasının içiçeliği yeni bir disiplindir. Talebi karşılayacak çok az kimse vardır; ve işi kolaylaştırmak için danışabilecek tek bir kaynak yoktur.

***

ÖRNEK ÇALIŞMA PLANININ AMACI (Sample Scope-of work plan)

Bu plan aşağıda öngörülen sanat yapıtlarının edinilmesi için oluşturulmuştur:
-... ile ... entegre ve yerine-özgü sanat yapıtı
-... önemli (Major) ve sıradan (Minor), taşınabilir sanat yapıtı.

İşin Amacı (Scope of Work)

I - Birinci Aşama: Yönetim (Orientation) ve Kavram (Consept)

A - Yer (Site)in gezilmesi ve analizi. İşin kapsamını (Context), Vaziyet planını (Site Plan), Mimari Karakteri ve bileşenlerini derinlemesine tanımak (kavramak).
B - Sanat Programının genel hedeflerini tanımlayınız ve açınız.
C - Sanat yapıtları için olası (prospective) tüm yer konumlarını tanımlayınız; seçilmiş alanlar için sipariş edilecek yere-özgü (site-specific) sanat yapıtlarına öncelik tanıyınız.
D - Toplam program bütçesini oluşturun ve dağıtın; entegre (integral) ve taşınabilir sanat alanlarını (KDV dahil) ve tüm destek hizmetlerini de kapsamak üzere.
E - Yukarıdakiler için, tarif edici (illustrative) malzemelerin de eşlik edeceği yazılı bir program oluşturun.
F - Kurum Sanat Komitesi -KSK (Corporate Art Comittee -CAC)'a ilk "kavram" sunuşunu yapınız.
G - Toplantıları "KSK" ile veya tayin ettiği kimse ile sürdürünüz.

II. Aşama: Program Geliştirme

A - 4-6 Ankastre (Entegre- "Integral") yapıt için- araştırma yaparak- uzun bir sanatçı listesi geliştiriniz.
B - Önemli (Major) taşınabilir yapıtlar için düşünebilecek sanatçılar için -araştırma yaparak- uzun bir liste geliştiriniz.
C - Taşınabilir sanat yapıtlarının konabileceği yerler için direkt olarak satın alınacak "prototypical" işler için -araştırma yaparak- uzun liste geliştiriniz.
D - Şirket vekili ile süren toplantılar ve konferanslar...
E - Zaman ve ortam uygun olduğunda "KSK"a sunuşlar ve konferanslar.
F - Her ankastre-entegre (integral) sanat yapıtı için bir program yazınız. Gerekli girdiler ve teknik yardım açısından bina mimarlarıyla düşündüklerinizi karşılaştırınız.
G - Şirket vekili ile her entegre sanat yapıtı için kısa bir liste geliştiriniz. Her konum için seçenekleri üçe indiriniz; ve bu sanatçılarla ilişki kurup sizle çalışıp çalışmayacaklarını, ilgilerini ve zaman programlarını öğreniniz.
H - Katılan sanatçıların ve olasılıkların son seçimi (veya kararlaştırılması).
I - "KSK"a sunuş
J - Eğer yetki verirse, her sanatçı ile mukavele yaparken şirkete yardımcı olunuz (program, mimari ve teknik sınırlamalar, bütçe ve koşullar, zaman çerçevesi ve bitim tarihleri gibi konular da dahil olmak üzere...) Her sanatçı için aşamalı bir gerçekleştirme takvimi kontratta yer almalıdır; her aşama için belirlenmiş ödemeler her aşama için sanatçının emeğini yeterince karşılarken, şirketi de korumalı ve gerekirse belirli bir aşamadan sonra işi sürdürmeme şirkete vermelidir. Entegre sanat yapıtları için şirkete yapılan anlaşmalarda güzel sanatlar uzmanı danışman veya aracı olarak rol alacaktır.
K - Sanatçıların "entegre" sanat yapıtları için şematik önerilerinin "KSK"a sunulma-sunuşlar gerçekleştirmeleri ve diğer destek malzemelerini de gerekirse içerebilir...
L - Tüm taşınabilir sanat yapıtı yerleri (konumları) için eksiksiz bir tavsiyeler dökümü (seti) geliştiriniz.
M - Bu yerlere ve tavsiyelere ilişkin şirket vekili ile konferanslar ve toplantılar... Usulüne uygun dökümanların gereğince "KSK"a sunulması.
N - Taşınabilir sanat yapıtı konumlarının ve küratör bakış açısından tavsiyelerin "KSK"a sunulması.
O - Sanat yapıtı satıcıları (Artwork vendors) ile temin edilebilirlik ve son net fiyatlar konusunda nihai görüşmeler. Tüm satıcılarla ayrı ayrı bağlantılar.
P - Akış halinde faturalama sistemi sürdürünüz (Flow-through billing system).
Q - Temin edilen her sanat yapıtı için envanter sayfaları hazırlayınız. Her sayfa her tür bakım ve koruma talimatlarını da içermelidir. Her sanat yapıtının dökümanter fotoğraflarının ilgili envanter sayfasına tespitini sağlayınız. Bu fotoğraflar güzel sanatlar danışmanının çekeceği polaroidler (snapshots) olacaktır. Gerçekleştirilmeden sonra da işlerin polaroidleri çekilecektir.
R - Tüm sanat yapıtlarının nakledilirken, depoda ve/veya çerçevecide gereken biçimde sigortalanmış olmalarını sağlayınız. Tüm güzel sanatlar sigorta masrafları direkt olarak şirkete fatura edilecektir.
S - Uygun şirket temsilcilerine, yerine konmuş tüm entegre ve taşınabilir sanat yapıtlarının güzel sanatları sigortası yapılabilmesi için gerekli dökümanları sağlayınız.
T - Program bütçesini sürekli denetleyiniz; şirket vekiline her ay hesap özetleri veriniz.
U - Temin edilmiş sanat yapıtlarının gerekirse zamanında ve sorumlu bir biçimde güvenli depolanmasını sağlayınız.
V - Güzel sanatlar danışmanınca belirlenmiş çerçevecilere ve/veya depolara nakliyenin profesyonel güzel sanatlar taşıyıcıları tarafından yapılmasını sağlayınız. W - Tüm sanat yapıtlarının çerçevecide küratör tarafından kontrol edilmesi
X - Her yapıt çerçeveci ile ele alınıp özelliğine uygun biçimde çözümlenecektir. Askı sistemine uygun karşılıklar takılmalıdır. Yontu kaideleri gerekiyorsa, nitelikleri belirlenmelidir.
Y - Duvar etiketleri ve (seçilmiş) yazı metinlerinin hazırlanmasını ve tasarlanmasını belirleyiniz ve düzenleyiniz.
Z - Anlaşmaları yapılan sanat yapıtlarına evriminin (oluşumunun) sürekli takibi. Katılan sanatçılarla toplantılar ve konferanslar. Bağlantı yapılan her iş için şirket vekiline işin gelişimi konusunda raporlar ve görüşmeler...
AA - Tüm sanat yapıtı konumları (location) için aydınlatma planının gözden geçirilmesi ve şirketin tavsiye edilen değişiklikler ve eklemeler konusunda uyarılması. Bu konu ana mekanlar için sanatçıların da katılımı ile yapılacaktır.

III. Aşama: Programın Tamamlanması

A - Anlaşılan işlerin ortaya çıktıkları sürede kesintisiz izlenmesi.
B - Entegre işlerin gelişimine ilişkin şirket vekili ile kesintisiz iletişimi sürdürmek.
C - Şirket vekili ve mimarlarıyla (gerekiyorsa) her entegre (ankastre) işin yerine yerleştirilme takvimini koordine ediniz. Bu işlerin enstalasyonuna nezaret ediniz.
D - Tüm taşınabilir işlerin nakliyesini ve konacakları adrese ulaşmalarının (aşamalı) takvimini düzenleyiniz; ve şirketi vekili ile koordine ediniz.
E - Her taşınabilir işin profesyonel güzel sanatlar danışmanının nezaretinde yerlerine konmalarını sağlayınız.
F - Her duvar etiketinin enstalasyonuna nezaket ediniz.
G - İş bittikten sonra, küratürel kontrolü gerçekleştiriniz.

Majory Jacopson'un "New Strategies for Corporate Collecitng- ART&BUSİNESS" adlı yapıtından uyarlayarak çeviren Haşim Nur Gürel...

Majory Jacopson'un "check-list"inin kritik noktaları ise aşağıdaki maddlerle özetlenebilir:

1 - Danışman Seçimi,
2 - Sanatçı listelerinin düzenlenmesi ve sanatçıların belirlenmesi,
3 - Bütçe oluşturulması ve takibi,
4 - Sistematik ve profesyonel bir anlayışla ciddi bir iş olarak konunu götürülmesi ve bitirilmesi...

Ülkemizdeki olumsuz örneklerde bu yukarıda dört noktada yapılan yanlış seçimler iyi niyetle plastik sanatlar alanına yaklaşan kurumlarımızın bu alandan süratle soğumalarına ve kopmalarına neden olmaktadır; bu nedenle "Çağdaş Sanat Müzeleri"ne ulaşabilecek gizilgüçe sahip bir sürü kurum veya şirket bugün bu konuya uzak durmaktadırlar, onları kazanmadan Çağdaş Türk Sanatının ülkemizde de dünyada da aşama yapmasını beklemek ise, olanaksız göründüğünden bu konuda hepimize görev düşmektedir. İnsanlarımız aydınlatma çabamızı bıkmadan sürdürerek ve olumsuz örnekleri olumlu örneklerle aşarak 21 yüzyıla ulaşmak zorundayız.

(1) "Guggenheim'in Bask Uydusu... ve Biz", Gençsanat Mart 1997 Sayısı, S. 12.
"Lili Marlen/Zennube Hattı", Gençsanat Mayıs 1997 Sayısı, S. 2.
(2) Thames and Hudson 1993
(3) "Artist-in-residency"

Haşim Nur Gürel
08.05.1997